Dissociatieve stoornissen

Dissociatieve stoornissen zijn momenten waarop de persoon zich plotseling "losgekoppeld" voelt van de werkelijkheid of van zichzelf. Hij of zij is lichamelijk aanwezig, maar als achter een onzichtbare glasplaat: de tijd verloopt anders, de gewaarwordingen vervagen, de herinneringen worden wazig.

Het is geen kuur en geen toneel: het is een bescherming die het brein activeert wanneer het te zeer overspoeld raakt. Een beetje als een zekering die eruit springt om overbelasting te voorkomen.

Wat voor u verwarrend kan zijn, is dat de persoon tussen die momenten volstrekt normaal functioneert, en dat contrast maakt de ervaring voor de omgeving des te verwarrender.

• Het is echt en onvrijwillig, niet iets wat hij of zij stuurt of simuleert
• Het gaat over, deze episodes duren doorgaans niet lang
• Uw zorgzame aanwezigheid helpt, kalm en stabiel blijven is waardevolle steun

Iemand hierin begeleiden kan emotioneel vermoeiend zijn. Zorg ook goed voor uzelf, uw behoeften tellen evenzeer.

Dissociatieve stoornissen komen overeen met momenten waarop de persoon zich "losgekoppeld" voelt van zichzelf of van de omgeving. Hij of zij is lichamelijk aanwezig, maar een deel lijkt op afstand, als achter een glasplaat: de tijd wordt wazig, de gewaarwordingen vervagen, de herinneringen raken door elkaar.

Het is geen bewuste keuze en geen simulatie. Het gaat om een beschermingsmechanisme dat het brein activeert wanneer het te maken krijgt met een emotionele last of met situaties die het aanpassingsvermogen te boven gaan.

Tussen de episodes functioneert de persoon normaal, waardoor die momenten bijzonder verwarrend zijn voor het gezin en de professionals die hem of haar begeleiden. Uw rol is te observeren zonder te alarmeren, de omgeving veilig te maken en te helpen stabiele houvasten te herstellen samen met alle betrokkenen in het traject.

Stel je voor dat je brein een film op pauze is. Soms, wanneer iets te moeilijk of te stressvol wordt, drukt het brein op de pauzeknop om zichzelf te beschermen. De persoon is er lichamelijk, maar het is alsof hij of zij het leven door een glasplaat bekijkt: hij of zij ziet en hoort, maar alles lijkt ver weg, wazig, als een droom.

Het is een beetje alsof een deel van hem of haar rust neemt terwijl het te zwaar wordt, niet omdat hij of zij dat kiest, maar omdat het brein dat nuttig vindt om niet overbelast te raken. Het is zijn of haar manier om "pauze!" te zeggen wanneer het te veel, te veel, te veel wordt.

• Tussen die momenten gaat het goed met de persoon en gedraagt hij of zij zich normaal, wat vrienden in de buurt kan verrassen.
• Het is geen toneelstuk en de persoon verzint het niet: het is echt, het is gewoon een mechanisme van het brein om zich beter te voelen.

Wat is dissociatie? Soms lijkt je broer of zus lichamelijk aanwezig maar geestelijk elders, alsof er een onzichtbare glasplaat tussen hem of haar en de wereld zit. Hij of zij ziet en hoort, maar alles is wazig, ver weg. De tijd rekt raar uit, de gewaarwordingen worden vreemd.

Het is geen toneel. Hij of zij doet niet alsof en negeert je niet. Het is een automatisch mechanisme: wanneer het brein te veel stress of emoties krijgt, "ontkoppelt" het om zichzelf te beschermen. Een beetje als een zekering die eruit springt.

Tussen die momenten is alles normaal. Daarom is het verwarrend: je broer of zus kan het grootste deel van de tijd helemaal zichzelf zijn en dan opeens een paar minuten of uren verdwijnen. Het is niet voorspelbaar en niet gewild.

Waarom is het belangrijk dat je dit weet? Het helpt je begrijpen dat het niet tegen jou gericht is en dat hij of zij tijdens die momenten niet zomaar op verzoek kan "terugkomen".

Soms merk je misschien dat je vriend lichamelijk aanwezig maar geestelijk afwezig lijkt, alsof hij achter een onzichtbare glasplaat zit. Dat heet dissociatie: zijn brein maakt een soort beschermende pauze wanneer emoties of gewaarwordingen te heftig worden om te dragen.

Het is helemaal geen toneel en geen gebrek aan aandacht. Het is een beschermingsmechanisme dat zich tegen zijn wil in inzet, een beetje zoals je je ogen sluit voor iets wat te fel is.

Tussen die momenten functioneert hij volledig normaal, waardoor deze episodes verrassend zijn. Als het gebeurt, blijf dan gewoon jezelf: praat zacht, wees geduldig, dring niet aan. De band die jullie hebben verdwijnt tijdens die momenten niet, hij is alleen even versluierd.

Stel je voor dat je je opeens als achter een glasplaat bevindt. Je bent er lichamelijk, maar een deel van je lijkt losgekoppeld. De tijd wordt wazig, je gewaarwordingen vervagen, je kunt je moeilijk herinneren wat er net is gebeurd. Dat is een dissociatieve stoornis.

Het is geen toneel en geen keuze. Het is een beschermingsmechanisme: wanneer je brein te veel moeilijk te verdragen informatie krijgt, kan het afstand scheppen tussen jou en de werkelijkheid om je tijdelijk te ontlasten.

Belangrijk om te weten: tussen die momenten van "afwezigheid" functioneert de persoon normaal. Daarom is het voor anderen vaak verwarrend: je ziet niets, en opeens gebeurt het.

Als iemand in je omgeving dit meemaakt, betekent solidariteit begrijpen dat het echt is, dat de persoon er niets aan kan doen, en hem of haar de tijd geven om weer bij te komen.

Stel je voor dat je brein in de "pauze"-stand gaat om zichzelf te beschermen: je bent er lichamelijk, maar een deel van je maakt zich los, alsof je het tafereel van veraf bekijkt. Dat heet dissociatie. De tijd wordt wazig, de gewaarwordingen raken op afstand, de herinneringen lopen door elkaar.

Het is geen keuze en niet iets wat de persoon zomaar kan stoppen. Het is een beschermingsmechanisme: wanneer de emotionele of lichamelijke belasting te hoog wordt, zetten sommige hersenen deze "ontkoppeling" in om het vol te houden.

Wat verwarrend kan zijn: meestal functioneert de persoon normaal, hij of zij leeft zijn of haar leven. Daarom kunnen die momenten van dissociatie plotseling en onvoorspelbaar lijken, ook voor hem of haar. Met steun en begrip leren veel mensen die momenten herkennen en hun zelfstandigheid daaromheen opbouwen.

Dissociatieve stoornissen zijn momenten waarop iemand zich plotseling losgekoppeld voelt van zichzelf of van de werkelijkheid, alsof hij of zij het eigen leven van veraf bekijkt, door een glasplaat. Tijdens die momenten kunnen gewaarwordingen, tijd of herinneringen wazig worden.

Het is een natuurlijk beschermingsmechanisme van het brein bij hevige stress, geen keuze en geen simulatie. Tussen die episodes functioneert de persoon normaal, wat de omgeving kan verrassen.

Op de campus helpen enkele aanpassingen:

• Een rustige plek om weer bij te komen (verpleegpost, onthaalruimte handicap)
• De mogelijkheid om een les of een examen zonder sanctie te verlaten bij een episode
• Een vast aanspreekpunt (studentenbegeleider, psycholoog van de campus) wanneer dat nodig is

Als je zulke momenten meemaakt, praat dan met de dienst toegankelijkheid of studentenondersteuning van je instelling: die kan een persoonlijk plan opzetten dat aansluit bij je behoeften.

Dissociatieve stoornissen zijn momenten waarop uw kind plotseling afwezig of losgekoppeld lijkt, ook al is het lichamelijk vlak bij u. Het kan de indruk hebben achter een glasplaat te zitten, van veraf te kijken naar wat er gebeurt, of het eigen lichaam niet goed te voelen.

Het is geen kuur en geen toneel: het is een beschermingsmechanisme dat het brein activeert wanneer het overspoeld raakt. Bij te veel stress, emoties of moeilijke gewaarwordingen "ontkoppelt" het even om zichzelf te sparen.

Wat belangrijk is om te weten:

• Deze episodes zijn onvrijwillig en kunnen zowel voor u als voor uw kind heel verwarrend zijn
• Tussen twee momenten van dissociatie functioneert uw kind normaal
• Met steun en goed begrip kunt u het helpen zich veiliger en gehoord te voelen

Aangepaste begeleiding stelt uw kind in staat deze momenten beter te begrijpen en middelen te ontwikkelen om er rustiger mee om te gaan.

Dissociatieve stoornissen zijn momenten waarop een kind of jongere plotseling "elders" lijkt, lichamelijk aanwezig in de klas maar als losgekoppeld, achter een onzichtbare glasplaat. De tijd verloopt anders, de gewaarwordingen vervagen, de herinneringen worden wazig.

Het is een beschermingsmechanisme dat het brein activeert bij emotionele of zintuiglijke overbelasting, absoluut geen opzettelijk gebrek aan aandacht of simulatie. Tussen die momenten functioneert de leerling normaal, waardoor deze episodes soms moeilijk te herkennen zijn.

• Op school: het kind kan voor zich uit staren, niet reageren op zijn of haar naam, moeite hebben een op zich eenvoudige instructie te volgen.
• Wat helpt: kalm blijven, contact niet forceren, de episode laten passeren, er later op een rustig moment over praten.
• Inclusie: toegankelijke rustige ruimtes inrichten, overgangen aankondigen voordat ze plaatsvinden, samenwerken met het gezin om triggers te herkennen.

Dissociatieve stoornissen komen overeen met momenten waarop de leerling zich losgekoppeld voelt van zichzelf of van de omgeving, alsof hij of zij het tafereel van veraf bekijkt. Lichamelijk aanwezig in de klas, kan hij of zij de indruk hebben "achter een glasplaat" te zitten en tijd, gewaarwordingen of gebeurtenissen wazig waarnemen.

Deze episodes hebben niets te maken met opzettelijk gebrek aan aandacht of met provocatie: ze vormen een beschermende reactie van het brein op emotionele overbelasting of een te stressvolle situatie. Het is een automatisch mechanisme, geen keuze.

Op school uit zich dit in onvoorspelbare momenten van "ontkoppeling": de leerling lijkt afwezig hoewel hij of zij op zijn of haar plaats zit, kan verward overkomen of niet reageren wanneer hij of zij wordt aangesproken. Tussen die momenten functioneert hij of zij normaal, wat deze verschijnselen zowel voor u als voor de klasgenoten verwarrend kan maken.

In de klas steunt de aanpassing op zorgzaamheid: deze momenten erkennen zonder te dramatiseren, een voorspelbare omgeving bieden en een discreet signaal afspreken dat helpt om weer aan te haken wanneer dat mogelijk is.

Dissociatieve stoornissen komen overeen met momenten waarop de persoon tijdelijk het contact verliest met zichzelf of met de werkelijkheid eromheen. Hij of zij kan zich losgemaakt voelen van het eigen lichaam, alsof hij of zij het tafereel van buitenaf bekijkt, of geheugengaten hebben over recente gebeurtenissen.

Dit verschijnsel is niet vrijwillig: het gaat om een beschermende reactie van het brein op een situatie die als te intens of traumatisch wordt ervaren. De persoon blijft lichamelijk aanwezig, maar de aandacht en het bewustzijn "schakelen" gedeeltelijk uit.

• Tussen de episodes functioneert de student normaal, waardoor die momenten voor de omgeving des te moeilijker te herkennen en te begrijpen zijn.
• In een academische context kan dit zich uiten in concentratieverlies, vergeten instructies of uitvallen tijdens examens, zonder dat dit met een gebrek aan wil te maken heeft.

Voor de begeleiding: zorgzame communicatie, voorspelbare omgevingen en aanpassingen (extra tijd, rustige ruimtes) bevorderen gelijke kansen en stellen de persoon in staat volop te functioneren in de studie.

Dissociatieve stoornissen komen overeen met momenten waarop de persoon zich losgekoppeld voelt van zichzelf of van de werkelijkheid eromheen, alsof hij of zij het eigen leven van veraf bekijkt, door een glasplaat. Hij of zij blijft lichamelijk aanwezig, maar de beleving wordt wazig: de tijd rekt uit, de gewaarwordingen vervagen, de herinneringen versnipperen.

Dit mechanisme is niet vrijwillig en niet gesimuleerd. Het is doorgaans een aanpassende reactie van het brein op een emotionele of traumatische last die ondraaglijk is geworden, een manier om zichzelf te beschermen door psychologische afstand te scheppen.

Tussen die episodes hervindt de persoon het gewone functioneren, wat die breukmomenten bijzonder verwarrend maakt voor de omgeving en voor hem- of haarzelf. In een schoolcontext kan deze afwisseling aandachtige en zorgzame observatie vragen om de leerling te steunen zonder wat hij of zij doormaakt te pathologiseren.

Dissociatieve stoornissen komen overeen met momenten waarop de persoon tijdelijk het gevoel verliest verbonden te zijn met zichzelf of met de werkelijkheid eromheen. Hij of zij is lichamelijk aanwezig, maar lijkt "achter een glasplaat", als losgemaakt van de eigen gewaarwordingen, van de tijd of van de herinneringen.

Het is geen keuze en geen simulatie: het is een beschermingsmechanisme dat het brein activeert bij een emotionele of traumatische last die te intens is geworden. Het lichaam blijft functioneren, maar het bewustzijn trekt zich terug.

Tussen die episodes functioneert de persoon normaal, wat de omgeving of de instellingen kan verrassen. Uw rol als opvoeder bestaat erin deze momenten te herkennen, een veilige sfeer te scheppen en de persoon te helpen zich geleidelijk weer op het heden te richten, zonder oordeel en zonder paniek.

Dissociatieve stoornissen duiden op een tijdelijke breuk in de verbinding tussen bewustzijn, geheugen, identiteit en de waarneming van de werkelijkheid. De persoon blijft lichamelijk aanwezig maar voelt zich "losgemaakt", als gescheiden door een glasplaat, terwijl tijd, gewaarwordingen en herinneringen versnipperen.

Dit mechanisme is niet vrijwillig en niet theatraal: het gaat om een beschermende reactie van het zenuwstelsel op een te grote psychische of traumatische belasting. Het brein "houdt op afstand" om enige vorm van functioneren te behouden.

Klinische gevolgen:

• Afgebakend geheugenverlies of gaten in de tijd
• Gevoel van onwerkelijkheid (depersonalisatie/derealisatie)
• Verstoord sociaal en beroepsmatig functioneren tijdens de episodes
• Opvallend contrast: episodes afgewisseld met een gewoon leven ertussenin, wat de omgeving verwart

Begeleiding: psychotherapie gericht op stabilisatie en op het omgaan met uitlokkende factoren, structurerende ondersteuning en zo nodig aanvullende medicatie. Vroege zorg verbetert de vooruitzichten.

Dissociatieve stoornissen zijn momenten waarop de persoon tijdelijk de verbinding verliest met zichzelf of met wat hem of haar omringt. Hij of zij is lichamelijk aanwezig, maar lijkt "afgehaakt", als achter een glasplaat: tijd, gewaarwordingen en herinneringen worden wazig.

Het is geen keuze en geen simulatie. Het is een beschermingsmechanisme dat het brein inzet bij een emotionele last of stress die te intens is geworden.

Tussen die episodes functioneert de persoon normaal, waardoor die momenten voor het gezin en de school des te verwarrender kunnen zijn. Uw rol als coördinator bestaat erin samenhang te bewaren in de geboden houvasten, de contexten waarin de episodes optreden te documenteren en te zorgen voor regelmatige communicatie tussen de verschillende leefomgevingen om de persoon beter te ondersteunen.

Dissociatieve stoornissen duiden op momenten waarop de persoon zich losgemaakt voelt van zichzelf of van de werkelijkheid eromheen. Hij of zij is lichamelijk aanwezig, maar heeft de indruk achter een glasplaat te zitten, als toeschouwer van het eigen leven.

Dit verschijnsel is niet vrijwillig en niet gesimuleerd. Het is een beschermingsmechanisme van het brein bij een te grote emotionele of traumatische last. Tijd, gewaarwordingen en herinneringen kunnen dan wazig of versnipperd worden.

Tussen die episodes functioneert de persoon normaal, waardoor die momenten moeilijk te begrijpen kunnen zijn voor naasten en voor de professionals die hem of haar begeleiden.

Als sociaal werker kunt u:

• Doorverwijzen naar een gespecialiseerde psychologische beoordeling (psychiaters, in dissociatieve stoornissen geschoolde psychologen)
• Steunen bij de toegang tot zorg en tot voorzieningen voor geestelijke gezondheid
• Een stabiele en veilige omgeving bevorderen bij administratieve begeleiding
• Verenigingen voor geestelijke gezondheid raadplegen voor informatie en steun

Dissociatieve stoornissen zijn momenten waarop de persoon zich plotseling "afgehaakt" voelt, alsof hij of zij het tafereel van veraf bekijkt, of alsof hij of zij achter een glasplaat zit. Hij of zij is er lichamelijk, maar een deel lijkt afwezig. Het is geen keuze en geen vertoning: het is een beschermingsmechanisme dat het brein activeert wanneer iets te moeilijk wordt.

Concreet op het werk:

• De persoon kan verstard lijken, met een vage blik, of traag antwoorden, terwijl hij of zij normaal gewoon functioneert.
• Hij of zij kan moeite hebben zich een gesprek te herinneren of tijdelijk vergeten waar hij of zij is.
• Tussen de episodes is hij of zij volledig aanwezig en doeltreffend.

Hoe helpt u? Spreek eenvoudig en rustig. Als hij of zij afwezig lijkt, geef dan tijd en een rustige omgeving. Zeg dingen als "je bent op kantoor, je bent veilig". Het belangrijkste: zorgzaam en geduldig blijven, het gaat over.

Dissociatieve stoornissen zijn momenten waarop de persoon zich losgemaakt voelt van de werkelijkheid of van zichzelf, alsof hij of zij het eigen leven van buitenaf bekijkt. Het is een beschermingsmechanisme van het brein bij emotionele of psychische overbelasting, geen bewuste keuze.

Tijdens deze episodes kan de persoon moeite hebben met concentreren, onthouden of zich in de tijd plaatsen. Tussen die momenten functioneert hij of zij doorgaans zonder problemen, wat de omgeving vaak verrast.

• In een werkcontext: eenvoudige aanpassingen kunnen helpen: regelmatige pauzes toestaan, een stabiele werkomgeving bevorderen of belangrijke instructies schriftelijk geven.
• Focus op de competenties: deze stoornissen raken de vakkennis niet, noch het vermogen om taken uit te voeren. De beoordeling moet gaan over de werkelijke prestatie, niet over de aandoening.

Dissociatie is wanneer uw partner lichamelijk aanwezig maar geestelijk afwezig is, als achter een glasplaat. De tijd wordt wazig, de gewaarwordingen verdwijnen, de herinneringen raken door elkaar. Het is niet vrijwillig en geen toneel: het is het brein dat in de beschermstand gaat bij iets wat te zwaar is om te verwerken.

Die momenten kunnen kort of langer duren, en tussendoor functioneert uw partner normaal. Juist die afwisseling is verwarrend: u weet niet altijd hoe u moet reageren of dit "ernstig" is.

• Wat helpt: kalm en aanwezig blijven (een gesprek hoeft niet geforceerd te worden), langzaam en eenvoudig spreken, zorgen voor lichamelijke veiligheid, vragen wat er op dat moment nodig is.
• Erkennen dat deze episodes echt en uitputtend zijn, ook al lijken ze van buitenaf vluchtig.

Samenleven met iemand die dissocieert vraagt geduld. Het verontschuldigt niets, maar het helpt te begrijpen dat het geen onverschilligheid jegens u is.

Dissociatieve stoornissen zijn momenten waarop iemand zich plotseling losgekoppeld voelt van zichzelf of van de wereld eromheen, alsof hij of zij het eigen leven van veraf bekijkt, achter een glasplaat. Hij of zij is lichamelijk aanwezig, maar een deel lijkt afwezig.

Het is geen keuze en geen komedie: het is een beschermingsmechanisme van het brein bij een te zware last. De herinneringen, de tijd en de gewaarwordingen kunnen tijdens die momenten vertroebelen.

Tussen die episodes functioneert de persoon normaal, waardoor die momenten des te verrassender zijn voor wie met hem of haar omgaat. Als u een plotselinge afstand of een vage blik opmerkt, blijf dan kalm en zorgzaam: geruststellend en stabiel zijn volstaat vaak.

Wat u zult zien: De persoon is lichamelijk aanwezig maar lijkt « afwezig ». Zijn of haar blik staart in het niets, hij of zij antwoordt traag of helemaal niet, en lijkt achter een glasplaat te zitten. Hij of zij kan het besef van tijd verliezen of verward lijken over wat er in de buurt gebeurt.

Wat er werkelijk gebeurt: Het is geen vermoeidheid, luiheid of ontkenning. Het brein "haakt af" om zichzelf te beschermen tegen emotionele of zintuiglijke overbelasting. Het is onvrijwillig en kan zonder waarschuwing optreden en dan weer verdwijnen.

Hoe betrekt u hem of haar tijdens die momenten:

• Blijf kalm en spreek zacht in plaats van te roepen of aan te dringen
• Begeleid hem of haar zo mogelijk naar een rustigere plek
• Vermijd bruuske bewegingen of te direct contact
• Dwing niet tot meedoen, laat hem of haar toekijken, hij of zij kan geleidelijk weer aanhaken

Tussen de episodes: De persoon functioneert normaal. Er achteraf over praten (als hij of zij dat wil) kan helpen om de triggers te herkennen en uw activiteiten samen aan te passen.

Dissociatieve stoornissen komen overeen met momenten waarop de verbinding met zichzelf of met de werkelijkheid plotseling losser wordt. De persoon is lichamelijk aanwezig, maar voelt zich losgemaakt, als gescheiden door een onzichtbare barrière: de tijd wordt wazig, de gewaarwordingen vervagen, de herinneringen raken door elkaar.

Dit verschijnsel is niet vrijwillig en geen opvoering. Het is een beschermingsmechanisme van het brein bij een last die ondraaglijk is geworden. Het treedt op zonder controle, vaak als reactie op stress of op moeilijke ervaringen.

Tussen die episodes functioneert de persoon normaal in het dagelijks leven, wat de omgeving kan verrassen en die momenten des te verwarrender maakt om te begrijpen.

Dissociatieve stoornissen komen overeen met momenten waarop de persoon zich plotseling losgemaakt voelt van zichzelf of van de werkelijkheid eromheen. Hij of zij is lichamelijk aanwezig, maar als "achter een glasplaat": de gewaarwordingen, het geheugen of het tijdsbesef worden wazig of ver.

Dit mechanisme is niet vrijwillig. Het is een natuurlijke reactie van het brein op emotionele of werkgerelateerde overbelasting: een vorm van zelfbescherming die zich ondanks de persoon inzet.

Als leidinggevende is het goed te weten dat:

• De persoon tussen de episodes normaal en doeltreffend werkt
• Die momenten van ontkoppeling onvoorspelbaar zijn en de omgeving kunnen verwarren
• Eenvoudige aanpassingen (rustige omgeving, regelmatige pauzes, duidelijke verwachtingen) helpen overbelasting te voorkomen

Een discreet gesprek en praktische aanpassingen in het dagelijks werk stellen de persoon in staat zijn of haar betrokkenheid en prestaties te behouden.

Dissociatieve stoornissen zijn momenten waarop de persoon zich losgemaakt voelt van zichzelf of van de omgeving, alsof hij of zij het eigen leven van veraf bekijkt. Hij of zij is lichamelijk aanwezig, maar een deel lijkt teruggetrokken, achter een onzichtbare glasplaat.

Het is een mechanisme van bescherming door het brein bij een situatie die te moeilijk te dragen is geworden. Het is niet vrijwillig en geen kwestie van karakter: het is een natuurlijke reactie van de geest om zichzelf te sparen.

Tussen die momenten leeft de persoon normaal en behoudt hij of zij de volledige zelfstandigheid en waardigheid. Deze episodes kunnen verwarrend zijn voor de omgeving, maar het is belangrijk te weten dat de persoon er niet verantwoordelijk voor is en dat hij of zij met steun kan leren ze te herkennen en ermee om te gaan.

Dissociatieve stoornissen zijn momenten waarop iemand zich plotseling losgemaakt voelt van zichzelf of van de wereld eromheen, alsof hij of zij het eigen leven van veraf bekijkt, door een glasplaat. Hij of zij is er lichamelijk, maar een deel lijkt afwezig.

Het is geen dagdromen en geen kuur: het is een beschermingsmechanisme van het brein bij een te zware emotionele belasting. Tussen die momenten functioneert de persoon normaal, wat de omgeving kan verrassen.

Als u omgaat met iemand die dit meemaakt, is de beste hulp vaak geduldig, discreet en aanwezig blijven en hem of haar bij het sociale leven blijven betrekken zonder er een drama van te maken. Die momenten gaan voorbij, en de band kan intact blijven.