Neuromusculaire aandoeningen (myopathieën, dystrofieën)

Neuromusculaire aandoeningen verzwakken geleidelijk de spieren, ofwel rechtstreeks in de spier, ofwel via de zenuwen die ze aansturen. Er bestaan talrijke vormen, en elke vorm evolueert op haar eigen tempo.

U kunt merken:

• Een spiervermoeidheid die zich beetje bij beetje installeert, over maanden of jaren
• Veranderingen in het lopen, die kunnen leiden tot het gebruik van een stok of een rolstoel
• Alledaagse handelingen die moeilijker worden: vasthouden, dragen, de armen optillen
• Bij ernstigere vormen, hulp nodig hebben om te ademen of te eten

Wat belangrijk is om te onthouden: de mogelijkheden evolueren met de tijd. Wat de persoon een jaar geleden kon doen, is vandaag misschien niet meer mogelijk, en dat is normaal. Uw steun helpt om deze geleidelijke veranderingen met minder isolement te doorstaan.

Neuromusculaire aandoeningen omvatten aandoeningen die de spieren geleidelijk verzwakken. Naargelang de vorm is het de spier zelf die broos wordt, of het zenuwbevel dat slecht doorkomt.

Gangbare tekenen zijn een toegenomen vermoeidheid en een krachtverlies, vaak eerst zichtbaar in dagelijkse handelingen: opstaan uit een stoel, trappen lopen, de armen heffen. De kracht neemt af in een tempo dat sterk verschilt naargelang de persoon en het type aandoening.

Sleutelpunt voor de begeleiding: de mogelijkheden kunnen van maand tot maand veranderen, en kracht kan niet "geforceerd" worden door wil of inspanning. Het is belangrijk de vragen en de hulp regelmatig bij te stellen, door te observeren in plaats van aan te zetten tot meer.

Neuromusculaire aandoeningen zijn een groep aandoeningen die de spieren verzwakken, ofwel omdat de spier zelf beschadigd raakt, ofwel omdat de zenuwen die ermee communiceren niet meer goed werken.

In het echte leven kun je merken:

• vermoeidheid die snel opkomt, zelfs zonder zichtbare inspanning,
• trappen of hardlopen die ingewikkeld worden,
• soms, het gebruik van loophulpmiddelen of een rolstoel.

Je kunt hem heel eenvoudig helpen:

• door een plek voor te stellen om te rusten zonder er een drama van te maken,
• door hem niet te vragen om te tillen of te rennen.

Voor zijn spieren is wat jou makkelijk lijkt een echte inspanning. Het tempo aanpassen is hem een dienst bewijzen.

Het is een ziekte die de spieren geleidelijk verzwakt. Ofwel slijt de spier zelf, ofwel werken de zenuwen die het bewegingsbevel geven niet goed. Er bestaan heel wat soorten, en elke soort evolueert op zijn eigen tempo.

Concreet kun je merken dat je broer of zus sneller vermoeid raakt, anders loopt, of dat de armen optillen of iets vasthouden moeilijker wordt. Afhankelijk van de vorm hebben sommige mensen hulp nodig om te ademen of te eten.

Het belangrijkste om te onthouden: wat hij of zij vorig jaar nog kon, is vandaag niet noodzakelijk meer mogelijk, en dat kan blijven veranderen. Het is geen luiheid, het is echt een kwestie van spierkracht die afneemt.

Neuromusculaire aandoeningen verzwakken geleidelijk de spieren, ofwel omdat de spier zelf verandert, ofwel omdat de zenuwen die de spier aansturen aangetast zijn. Er bestaan er veel, en elke aandoening evolueert op haar eigen tempo.

Concreet kan dat zich uiten in:

• Een spiervermoeidheid die toeneemt in de loop van de maanden of jaren
• Een gang die verandert, soms tot een rolstoel nodig is
• Moeilijkere dagelijkse handelingen: iets vasthouden, dragen, de armen optillen
• Soms hulp om te ademen of te eten, afhankelijk van de ernstigere vormen

Het belangrijkste om te onthouden: wat ze vorig jaar nog kon, komt niet noodzakelijk overeen met wat ze vandaag kan. Het is een evolutie die geleidelijk verloopt, en het is normaal dat sommige dagen moeilijker zijn dan andere. De beste manier om nabij te blijven is observeren en gewoon vragen: "Hoe gaat het vandaag met jou?"

Neuromusculaire aandoeningen zijn wanneer de spieren geleidelijk verzwakken omdat ofwel de spier zelf verandert, ofwel de zenuwen die hem aansturen niet goed werken. Er bestaan heel wat soorten, en ze evolueren in een heel verschillend tempo van persoon tot persoon.

Concreet kan dat betekenen:

• Vermoeidheid die toeneemt met de tijd, maand na maand of jaar na jaar
• Een manier van lopen die verandert, soms tot het gebruik van een rolstoel
• Alledaagse handelingen die moeilijker worden: iets vasthouden, iets dragen, de armen optillen
• Bij zwaardere vormen, hulp nodig hebben om te ademen of te eten

Het belangrijkste om te begrijpen: iedereen heeft zijn eigen tempo. Wat een vriendje of vriendinnetje vorig jaar kon doen, kan hij of zij vandaag misschien niet meer, dat is normaal bij deze ziekte, het is geen keuze.

Neuromusculaire aandoeningen zijn wanneer de spieren geleidelijk verzwakken, ofwel door de spier zelf, ofwel omdat de zenuwen die ze aansturen niet goed werken. Er bestaan heel wat verschillende vormen, en het verloopt in een heel wisselend tempo van persoon tot persoon.

Concreet kan dat zich vertalen in:

• Vermoeidheid die geleidelijk toeneemt
• Veranderingen in de manier van lopen, tot het gebruik van een rolstoel
• Alledaagse handelingen die moeilijker worden (vasthouden, dragen, de armen optillen)
• Soms, hulp nodig hebben om te ademen of te eten, afhankelijk van de zwaardere vormen

Het belangrijkste om te onthouden: elke ziekte heeft haar eigen tempo. Wat iemand vandaag kan doen, kan hij over een jaar misschien niet meer, en dat is normaal. Dat betekent dat hulpmiddelen en toegankelijkheid geleidelijk mee moeten kunnen evolueren.

Neuromusculaire aandoeningen omvatten uiteenlopende situaties die de spieren geleidelijk verzwakken. Sommige raken de spier rechtstreeks (myopathieën, dystrofieën), andere de overdracht van het zenuwsignaal, maar het resultaat is vergelijkbaar: de kracht neemt af, vooral voor dagelijkse handelingen zoals opstaan uit een stoel, trappen lopen of de armen heffen.

Wat deze situaties bijzonder maakt, is dat iedereen evolueert in zijn eigen tempo. Wat iemand een jaar geleden kon, is vandaag misschien niet meer mogelijk, en dat is normaal. Vermoeidheid of zwakte laten zich niet sturen door wilskracht: forceren helpt niet.

Op de campus kunnen aanpassingen echt het verschil maken:

• Toegang tot liften en lokalen dicht bij de ingang
• Pauzes tijdens lange lessen, gereserveerde zitplaatsen
• Aangepaste parkeerplaatsen om de afstanden te verkorten
• Hulp bij het nemen van notities of opgenomen lessen

Neem contact op met de dienst toegankelijkheid van uw instelling: zij kunnen die aanpassingen snel en discreet invoeren.

Neuromusculaire aandoeningen verzwakken geleidelijk de spieren van het lichaam, ofwel door de spier zelf, ofwel omdat de zenuwen die haar aansturen niet goed werken. Er bestaan verschillende vormen, met een heel verschillend verloop van persoon tot persoon.

Uw kind kan het volgende ervaren:

• Een spiervermoeidheid die zich geleidelijk aan installeert, over maanden of jaren
• Een verandering in het lopen, en soms, na verloop van tijd, de behoefte aan een rolstoel
• Moeilijkere handelingen met de armen en handen (vasthouden, dragen, dingen optillen)
• Bij complexere vormen, nood aan ondersteuning bij het ademen of eten

Wat belangrijk is om te weten: de mogelijkheden kunnen veranderen in de loop van de tijd. Wat uw kind vorig jaar gemakkelijk deed, kan vandaag moeilijker worden. Elke vorm van neuromusculaire aandoening evolueert op haar eigen tempo. Een goede medische begeleiding en passende aanpassingen helpen uw kind om zo goed mogelijk te leven met zijn mogelijkheden.

Neuromusculaire aandoeningen zijn een groep aandoeningen die de spieren beetje bij beetje verzwakken. De evolutie is geleidelijk, over jaren, soms tot het verlies van het lopen.

In de klas kunt u merken:

• spiervermoeibaarheid al vanaf de ochtend,
• vallen of struikelen die vaker voorkomen,
• moeite om trappen te beklimmen of de boekentas te dragen,
• soms, een rolstoel voor lange verplaatsingen.

Om de klas inclusiever te maken:

• de klas op de gelijkvloerse verdieping plaatsen of met toegankelijke lift,
• de lichamelijke opvoeding en de uitstappen samen met hem herdenken in plaats van voor hem.

Forceren versterkt niets: het vermoeit sneller. Het tempo van het kind bepaalt de verwachtingen.

Neuromusculaire aandoeningen verzwakken de spieren geleidelijk, ofwel omdat de spier zelf verzwakt (myopathieën, dystrofieën), ofwel omdat het zenuwstelsel het bewegingsbevel niet goed doorgeeft. Die verzwakking begint doorgaans bij de spieren van de romp: opstaan uit een stoel, trappen lopen of de armen heffen wordt geleidelijk moeilijker.

Elke persoon en elke vorm van de aandoening evolueert in zijn eigen tempo. Wat een leerling vorig jaar kon, is vandaag misschien niet meer mogelijk, en die evolutie wordt niet gestuurd door wilskracht. Aandringen of aanmoedigen tot inspanning geeft de kracht niet terug: dat begrijpen is belangrijk om het schoolkader aan te passen zonder de jongere te frustreren.

• Aanpassingen voorzien die mee evolueren: zitplaatsen dichtbij, regelmatige pauzes, geleidelijk lichtere lasten.
• Waarderen wat de leerling wel kan in plaats van de beperkingen te benadrukken.
• Regelmatig overleggen met de leerling en zijn gezin om de aanpassingen bij te stellen naargelang de veranderingen.

Neuromusculaire aandoeningen staan voor een geheel van situaties die de spieren geleidelijk verzwakken, ofwel rechtstreeks (myopathieën, dystrofieën), ofwel door een gebrekkige overdracht van het zenuwsignaal. Die verzwakking raakt eerst de spieren dicht bij de romp en maakt dagelijkse handelingen zoals opstaan, trappen lopen of de armen heffen moeilijk.

Elke situatie is uniek: het tempo en de ernst van de spiervermoeidheid verschillen sterk van persoon tot persoon en kunnen in de loop van de tijd aanzienlijk evolueren. Een vermogen dat er vandaag is, is morgen niet gegarandeerd, vandaar het belang van pedagogische en organisatorische flexibiliteit.

Essentieel punt voor de begeleiding: spierzwakte is geen kwestie van wilskracht. De persoon kan zich niet "doorzetten" om zijn krachten terug te vinden. De aanpassing moet gaan over de omgeving en de manieren van deelnemen (houding, duur, verplaatsingen, aanpassingen) en niet over aansporingen om vol te houden.

• De wisselvalligheid erkennen als een constante van een neuromusculaire beperking
• Regelmatige aanpassingen voorstellen in overleg met de student
• Materiële en pedagogische toegankelijkheid van bij het ontwerp bevorderen

Neuromusculaire aandoeningen vormen een geheel van situaties waarin de spieren geleidelijk kracht verliezen. Die zwakte kan komen van de spier zelf (myopathieën, dystrofieën) of van een verstoring in de overdracht van het zenuwsignaal dat de spier aanstuurt.

De functionele weerslag toont zich doorgaans eerst in de spieren van de romp en van de bovenste delen van de ledematen: moeite om recht te komen uit zittende houding, om trappen te lopen of om de armen te heffen. Elke persoon volgt een eigen traject, met een eigen tempo en eigen schommelingen.

Belangrijk punt voor de schoolbegeleiding: de mogelijkheden van een persoon schommelen en hangen niet af van zijn motivatie of zijn inspanning. Wat enkele maanden geleden mogelijk was, kan het nu niet meer zijn, en omgekeerd. Die objectieve lichamelijke werkelijkheid vraagt een warme erkenning en een regelmatige aanpassing van de omgeving en de verwachtingen.

Neuromusculaire aandoeningen zijn aandoeningen die de spieren geleidelijk verzwakken, ofwel omdat de spier broos wordt, ofwel omdat de zenuwsignalen niet goed doorkomen. Die verzwakking verschijnt doorgaans eerst in de spieren dicht bij de romp: opstaan uit een stoel, trappen lopen, de armen heffen.

Wat belangrijk is om te weten:

• Elke persoon en elke vorm evolueert in een uniek tempo, er bestaat geen gelijklopend traject.
• De mogelijkheden kunnen van de ene dag op de andere schommelen, of van het ene jaar op het andere: wat gisteren mogelijk was, kan het vandaag niet meer zijn.
• De spierverzwakking is geen kwestie van wil of inspanning, aanmoedigen of aandringen geeft de kracht niet terug.
• Begeleiden betekent de omgeving en de activiteiten afstemmen op de werkelijke middelen van de persoon, waarderen wat hij kan en de hulpbehoefte opmerken voor de uitputting toeslaat.

Neuromusculaire aandoeningen omvatten aandoeningen waarbij de spieren geleidelijk verzwakken, ofwel door een verzwakking van de spier zelf (myopathieën, dystrofieën), ofwel door een fout in de overdracht van de zenuwprikkel. De gemene deler is een krachtverlies dat zich installeert in een tempo dat verschilt naargelang de vorm en de persoon.

De eerste tekenen raken doorgaans de spieren dicht bij de romp: moeite om recht te komen, trappen te lopen, de armen te heffen. Die verzwakking is geen kwestie van wil of inspanning; aandringen geeft de verloren kracht niet terug.

Sleutelpunten voor de opvolging:

• Zeer uiteenlopende trajecten: de functionele mogelijkheden van een persoon kunnen van jaar tot jaar merkbaar verschillen
• Nood aan een regelmatige inschatting van de kracht en de mobiliteit
• Mogelijke ondersteuning: aanpassing van de omgeving, hulpmiddelen (mobiliteitshulpmiddelen), ergotherapie, aangepaste revalidatie, multidisciplinaire zorg om de levenskwaliteit te behouden en bijkomende complicaties te voorkomen
• Regelmatige informatie aan de persoon over het verwachte verloop, om de aanpassingen te helpen aanvaarden

Neuromusculaire aandoeningen omvatten verschillende aandoeningen die de spierkracht geleidelijk verminderen. Ofwel verzwakt de spier zelf (myopathieën, dystrofieën), ofwel komt het zenuwsignaal naar de spier slecht door. Het resultaat is hetzelfde: een vermoeidheid en een zwakte die met de tijd toenemen.

Wat dat verandert in het dagelijkse leven: Eenvoudige handelingen worden moeilijk: opstaan uit een stoel, trappen lopen, de armen heffen. Elke persoon evolueert in zijn eigen tempo, en de mogelijkheden kunnen van de ene dag op de andere of van de ene week op de andere verschillen.

Een essentieel punt om te begeleiden: De kracht die ontbreekt komt niet terug door wil of inspanning. De betrokken personen kennen hun grenzen goed; onze rol is de omgevingen en de verwachtingen aan te passen, in plaats van te vragen "harder te proberen".

Neuromusculaire aandoeningen omvatten aandoeningen die de spieren geleidelijk verzwakken. Die verzwakking kan komen van de spier zelf of van een slechte overdracht van het zenuwsignaal. De eerste moeilijkheden verschijnen doorgaans bij dagelijkse handelingen: opstaan uit een stoel, trappen lopen, de armen heffen.

Elke persoon beleeft deze situatie in zijn eigen tempo, en elke vorm van de aandoening evolueert anders. De mogelijkheden kunnen van jaar tot jaar verschillen, of zelfs van dag tot dag. Het is belangrijk te begrijpen dat spiervermoeidheid zich niet laat "bevelen" door wilskracht: aandringen of forceren verbetert de situatie niet.

Om te begeleiden:

• De betrokken personen krijgen gespecialiseerde opvolging (neurologie, fysische geneeskunde) en hulpvoorzieningen (hulpmiddelen, woningaanpassing)
• Landelijke verenigingen (AFM-Téléthon, bijvoorbeeld) bieden steun, informatie en hulpbronnen
• Sociale bijstand kan aanpassingen, begeleiding of een erkenning van de beperking financieren (RQTH, Franse erkenning als werknemer met een beperking; AAH, Franse uitkering voor volwassenen met een beperking)

Neuromusculaire aandoeningen zijn een groep moeilijkheden die de spieren verzwakken. Op kantoor heeft uw collega geleerd om fijn om te gaan met zijn energiereserve.

Er valt op te merken:

• snelle vermoeidheid bij inspanning, zelfs matige,
• loophulpmiddelen, soms een rolstoel voor lange afstanden,
• spraak of ademhaling die soms korter is,
• een grote helderheid over wat haalbaar is.

Om de samenwerking te vergemakkelijken:

• toegankelijke kantoren en videovergaderingen verkiezen boven verplaatsingen,
• zijn keuzes respecteren om de lift te nemen, iets vroeger te vertrekken, zonder commentaar.

Zijn energie sparen is geen luxe: het is wat hem in staat stelt tegen het einde van de dag nog beschikbaar te zijn.

Neuromusculaire aandoeningen omvatten verschillende aandoeningen die geleidelijk de spieren verzwakken, ofwel op het niveau van de spier zelf, ofwel van de zenuwen die haar aansturen. Deze verzwakking installeert zich doorgaans over verschillende maanden of jaren.

De gevolgen verschillen van persoon tot persoon en evolueren met de tijd. Men kan een toenemende spiervermoeidheid opmerken, veranderingen in de mobiliteit (met inbegrip van het gebruik van een rolstoel), of moeilijkheden om bepaalde handelingen uit te voeren zoals vasthouden, dragen of voorwerpen optillen. Bij ernstigere vormen kan hulp nodig zijn om te ademen of zich te voeden.

Belangrijk punt voor de aanwerving: de mogelijkheden van een persoon kunnen veranderen van jaar tot jaar, zelfs van maand tot maand. Een regelmatige evaluatie van de behoefte aan redelijke aanpassingen garandeert dat de functie aangepast blijft en dat de persoon zijn vaardigheden doeltreffend kan blijven inzetten.

Neuromusculaire aandoeningen verzwakken geleidelijk de spieren, hetzij de spier zelf, hetzij de zenuwen die ze aansturen. Er bestaan verschillende vormen, met een sterk uiteenlopend verloop naargelang de aandoening.

In het dagelijks leven vertaalt zich dat in:

• Vermoeidheid die zich installeert en toeneemt met de tijd
• Bewegingen die trager of moeilijker worden (lopen, bewegingen van het bovenlichaam, trappen…)
• Soms, afhankelijk van de vorm, behoefte aan hulp om te ademen of te eten

Wat het extra ingewikkeld maakt: de mogelijkheden veranderen, soms van het ene jaar op het andere, of zelfs van de ene dag op de andere. Wat hij of zij gisteren nog kon, is vandaag niet altijd meer mogelijk. Het is deze onvoorspelbaarheid die u samen moet leren omgaan.

Neuromusculaire aandoeningen verzwakken de spieren geleidelijk in de loop van de tijd. Deze verzwakking kan komen van de spier zelf of van de zenuwen die ze aansturen, en er bestaan tal van verschillende vormen.

Afhankelijk van de aandoening kunt u opmerken:

• Vermoeidheid die toeneemt bij inspanning
• Een gang die geleidelijk verandert
• Moeite om voorwerpen vast te houden, te dragen of op te tillen
• In ernstigere gevallen, behoefte aan hulp om te ademen of te eten

Belangrijk om te onthouden: elke aandoening evolueert op haar eigen tempo. Wat de persoon vandaag doet, kan hij of zij morgen misschien niet meer doen, of hij of zij zal gewoon meer tijd nodig hebben. Dat is normaal en voorzienbaar voor hem of haar.

Neuromusculaire aandoeningen verzwakken geleidelijk de spieren. De persoon verliest kracht in de loop van de tijd, soms langzaam, soms sneller, wat zijn of haar mogelijkheden van het ene jaar op het andere, of zelfs van de ene week op de andere, verandert.

Signalen om op te letten:

• Abnormale vermoeidheid tijdens of na de activiteit (hij of zij raakt sneller uitgeput dan anderen)
• Dagelijkse handelingen die moeilijk worden: een bal vasthouden, de trap op gaan, iets dragen
• Een gang die verandert of instabiel wordt
• Soms het gebruik van een rolstoel of andere hulpmiddelen

Concreet, wat u kunt doen:

• Vraag rechtstreeks aan de persoon wat hij of zij vandaag kan doen, ga niet uit van wat mogelijk was de week ervoor
• Stel varianten voor: andere rollen in het spel, zittende posities mogelijk, ingebouwde pauzes
• Beheer de inspanning: moedig aan zonder te forceren, aanvaard dat de activiteit minder intensief is
• Betrek hem of haar bij de groep door een waardevolle rol te geven, ook al is dat niet de hoofdactiviteit

Neuromusculaire aandoeningen verzwakken geleidelijk de spieren, ofwel rechtstreeks op het niveau van de spier, ofwel via de zenuwen die ze aansturen. Er bestaan talrijke vormen, met een heel verschillend verloop van persoon tot persoon.

In het dagelijks leven vertaalt zich dat concreet in:

• Een spiervermoeidheid die zich geleidelijk installeert over maanden of jaren
• Veranderingen in het lopen, die na verloop van tijd een mobiliteitshulpmiddel kunnen vereisen
• Moeilijkheden bij handelingen met de armen en handen (vasthouden, dragen, optillen)
• Bij ernstigere vormen, nood aan hulp om te ademen of zich te voeden

Belangrijk om te onthouden: elke neuromusculaire aandoening heeft haar eigen tempo. De mogelijkheden van een persoon veranderen met de tijd, en wat hij vorig jaar kon doen, kan vandaag anders zijn. Dat is een factor om rekening mee te houden bij het aanpassen van de professionele of persoonlijke omgeving.

Neuromusculaire aandoeningen verzwakken geleidelijk de spieren, ofwel rechtstreeks, ofwel via de zenuwen die ze aansturen. Er bestaan talrijke vormen, met een heel wisselend verloop naargelang het individu.

Op het werk vertaalt zich dat doorgaans in:

• Een spiervermoeidheid die toeneemt in de loop van de maanden of jaren
• Toenemende moeilijkheden om te lopen, zich te verplaatsen of trappen te gebruiken
• Een verminderd vermogen om voorwerpen vast te houden, te dragen of op te tillen
• Bij ernstigere vormen, nood aan ondersteuning om te ademen of zich te voeden

Sleutelpunt voor de begeleiding: de evolutie is onvoorspelbaar en persoonlijk. De mogelijkheden van een persoon kunnen veranderen tussen twee periodes, wat vorig jaar mogelijk was, is vandaag misschien niet meer mogelijk. Een regelmatige herziening van de aanpassingen van de werkplek blijft noodzakelijk om de persoon aan het werk te houden.

Neuromusculaire aandoeningen zijn aandoeningen die geleidelijk de spieren verzwakken, ofwel rechtstreeks in de spier, ofwel via de zenuwen die ze aansturen. Er bestaan verschillende vormen, elk met haar eigen tempo van evolutie.

Concreet kan dat zich uiten door een vermoeidheid die zich beetje bij beetje installeert, een verandering in het lopen, of alledaagse handelingen die moeilijker worden (vasthouden, dragen, de armen optillen). Bij ernstigere vormen kunnen sommige personen hulp nodig hebben om te ademen of te eten.

Wat belangrijk is om te onthouden: iedereen volgt zijn eigen traject. De mogelijkheden kunnen veranderen in de loop van de maanden of jaren, en dat is normaal. Met de juiste aanpassingen en de juiste begeleiding kan men de dingen die ertoe doen blijven doen, misschien anders, maar waardig.

Neuromusculaire aandoeningen omvatten situaties die de spieren van het lichaam geleidelijk verzwakken. Soms is het de spier zelf die broos wordt; soms is het het zenuwbevel dat niet meer even goed doorkomt. Het resultaat is hetzelfde: een kracht die geleidelijk afneemt.

In het dagelijkse leven toont zich dat eerst in eenvoudige handelingen die moeilijker worden: opstaan uit een stoel, trappen lopen, de armen heffen. Iedereen beleeft die evolutie in zijn eigen tempo, en elke vorm van de aandoening heeft haar eigen kenmerken.

Het belangrijkste om te begrijpen: wat de persoon een jaar geleden kon, is vandaag misschien niet meer mogelijk, en vermoeidheid of zwakte laten zich niet enkel door wilskracht sturen. Forceren brengt de kracht niet terug. De activiteiten geleidelijk aanpassen en de sociale banden bewaren wordt dan de kern van het goed leven met deze situatie.